จุฬาฯ ปั้น “Bio Responsive Block” พลิกเปลือกหอยแมลงภู่เป็นอิฐช่องลมสุดล้ำ
ตามแนวชายฝั่งทะเลไทย เปลือกหอยแมลงภู่นับล้านกิโลกรัมถูกทิ้งเป็นของเหลือปีแล้วปีเล่า ขณะเดียวกัน วงการวัสดุก่อสร้างทั่วโลกกำลังตื่นตัวกับการลดการปล่อยคาร์บอน ผศ.ดร.รันดา อดุลเดชจรัส อาจารย์ภาควิชาสถาปัตยกรรมภายใน คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาฯ และรองผู้อำนวยการสถาบันวิจัยโลหะและวัสดุ จุฬาฯ จึงได้คิดค้นและพัฒนา “Bio Responsive Block” อิฐบล็อกช่องลมจากเปลือกหอยแมลงภู่ ที่ไม่เพียงโดดเด่นเชิงสถาปัตยกรรม แต่ยังเป็นตัวอย่างของเศรษฐกิจหมุนเวียนที่ชุมชนสามารถร่วมสร้างและขับเคลื่อนได้จริง
นวัตกรรมนี้มีจุดเริ่มต้นจากการทำวิทยานิพนธ์ระดับปริญญาเอกของ ผศ.ดร.รันดา ซึ่งสนใจศึกษาเรื่องเปลือกหอยเชอรีและหอยแมลงภู่ในฐานะวัสดุก่อสร้าง โดยได้นำมาพัฒนาเป็นอาคารศูนย์เรียนรู้ที่มีโครงสร้างไม้ไผ่ ความโดดเด่นของผลงานทำให้ได้รับการคัดเลือกไปจัดแสดงในงาน COP26 ที่เมืองกลาสโกว์ สหราชอาณาจักร
หัวใจสำคัญของ Bio Responsive Block รูปแบบปัจจุบันอยู่ที่การผสมระหว่างเปลือกหอยบดกับปูนเทอร์ราซโซ (Terrazzo) ซึ่งเป็นปูนที่ใช้ทำพื้นหินขัดมาแต่เดิม ความแตกต่างระหว่างรูปแบบแรกที่ใช้ปูนขาวจากกระบวนการเผากับรูปแบบการบด ไม่ใช่แค่เรื่องของสูตรส่วนผสม แต่คือการยกระดับจาก “วัสดุก่อสร้าง” ไปสู่ “วัสดุตกแต่งที่มีมูลค่า” เนื่องจากเทอร์ราซโซทำให้พื้นผิวของบล็อกมีความสวยงามที่เป็นเอกลักษณ์ จากเปลือกหอยแมลงภู่สด มีสีเขียวเข้มและมีความแข็ง เมื่อผ่านการบดและนำมาผสมในสัดส่วนต่าง ๆ จะทำให้ผิวหน้าของบล็อกมีโทนสีตั้งแต่น้ำตาลอ่อนไปจนถึงน้ำตาลเข้มที่ดูเป็นธรรมชาติ โดยส่วนผสมในอัตราส่วนที่เหมาะสม คือใช้เทอราซโซ่ไม่เกิน 30% จะรักษาความแข็งแรงของโครงสร้างไว้ได้
แม้จะเป็นขยะเหลือทิ้งจากการประมง ผศ.ดร.รันดาย้ำว่าในกระบวนการผลิตจะไม่ให้มีของเสียเหลือแม้แต่ชิ้นเดียว ทุกชิ้นส่วนของเปลือกหอยถูกใช้งานในหลาย ๆ กระบวนการ เปลือกหอยที่สวยงามจะถูกคัดออกมาสำหรับเป็นผิวหน้าของบล็อก ส่วนที่เหลือจะถูกบดเป็นผงผสมในเนื้อวัสดุ นี่คือการออกแบบที่คิดครบทุกมิติ ตั้งแต่ต้นน้ำจนถึงปลายน้ำ
การผลิตอิฐบล็อกช่องลมสู่วิสาหกิจชุมชน
ผศ.ดร.รันดาเล่าขั้นตอนการผลิตว่าเริ่มต้นด้วยการรวบรวมเปลือกหอยจากชุมชน ล้างทำความสะอาด ตาก แล้วบดให้ละเอียดจนได้ผงคล้ายแป้ง ผงที่ได้นำมาผสมกับปูนเทอร์ราซโซในสัดส่วนที่กำหนด ผสมน้ำ คลุกเคล้า เทหล่อลงแม่พิมพ์ รอแห้ง แกะออก แล้วขัดผิวด้วยมือ ตลอดสายการผลิตอิฐบล็อกช่องลม ใช้เพียงอุปกรณ์ที่หาได้ในครัวเรือน ไม่มีเครื่องจักรอุตสาหกรรมแม้แต่ชิ้นเดียว งานวิจัยนี้ ผศ.ดร.รันดาใช้พื้นที่ในบ้านของตนเอง สำหรับการทดลองทำก่อนจะนำไปสู่ชุมชน
