Repids: พลิกวิกฤตน้ำมันทอดซ้ำจากน้ำมันพืชใช้แล้ว สู่สารกำจัดแมลงอินทรีย์ เทคโนโลยีเพื่อชุมชนจากรั้วจุฬาฯ

Repids (รีพิดส์) นวัตกรรมจากจุฬาฯ เปลี่ยนน้ำมันพืชใช้แล้วเป็นสารกำจัดแมลงอินทรีย์ปลอดสารพิษ ช่วยลดปัญหามลพิษจากไขมันอุดตันท่อระบายน้ำ สร้างทางเลือกผลิตภัณฑ์ต้นทุนต่ำให้เกษตรกร ภายใต้แนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียนเพื่อความยั่งยืนของชุมชนและสิ่งแวดล้อม

หลายบริษัทที่มีโรงอาหารสำหรับพนักงานจำนวนมากคงเคยเผชิญกับปัญหากากไขมันสะสมจนระบบท่ออุดตัน แม้จะมีระบบกรองและดักไขมันแล้วก็ตาม แนวทางแก้ไขก็อาจมีตั้งแต่ล้างท่อด้วยน้ำร้อน ฉีดน้ำแรงดันสูงเข้าไปในท่อ ใช้สารเคมีหรือเติมจุลินทรีย์เพื่อสลายไขมัน ฯลฯ แต่ที่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย มีแนวคิดใหม่ในการแก้ปัญหา ด้วยนวัตกรรมที่แปลงน้ำมันพืชใช้แล้วหรือกากไขมันให้เป็นสารป้องกันแมลงปลอดสารพิษ คิดค้นโดย ดร.ณัฐพงศ์ ตันติวิวัฒนพันธ์ นักวิจัยชำนาญการสถาบันวิจัยสิ่งแวดล้อมเพื่อความยั่งยืน จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

“ตอนปี 2563 จุฬาฯ มีปัญหากากไขมันจากโรงอาหารสะสมในระบบท่อจนอุดตัน เพราะไม่ค่อยมีการทำความสะอาดกล่องดักไขมัน ทำให้ดักจับไขมันทำงานได้ไม่เต็มประสิทธิภาพ ตอนแรก เราก็แก้ปัญหาโดยการแปลงไขมันให้เป็น “สบู่โพแทสเซียม” ที่ย่อยสลายได้ง่ายและนำเอาไปหมักพร้อมกับปุ๋ยหมักจามจุรี แต่ต่อมา เราได้ปรึกษากับอาจารย์จากคณะเกษตรบูรณาการ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย แล้วพบว่าสารนี้ใช้กำจัดแมลงในแปลงเกษตรอินทรีย์ได้ ทีมของเราจึงคิดค้นผลิตภัณฑ์กำจัดแมลง Repids ขึ้น” ดร.ณัฐพงศ์ กล่าวถึงจุดเริ่มต้นในการคิดค้นนวัตกรรมสบู่เหลวโพแทสเซียม Repids สารควบคุมแมลงศัตรูพืช ที่ปลอดภัยต่อพืช เด็ก สัตว์เลี้ยง และสิ่งแวดล้อม

ดร.ณัฐพงศ์ อธิบายว่า ชื่อ “Repids” มาจากการผสมคำระหว่าง “Re” อันหมายถึงการนำกลับมาใช้ซ้ำ (Recycle/Reuse) กับ “Lipids” ซึ่งแปลว่า “ไขมัน” ซึ่งสื่อถึงผลิตภัณฑ์อย่างตรงไปตรงมา นั่นคือการนำไขมันหรือน้ำมันพืชใช้แล้วกลับมาสร้างคุณค่าใหม่

ดร.ณัฐพงศ์ อ้างข้อมูลจากการรีวิว (Literature Review) งานวิจัยในระดับนานาชาติ ที่เผยว่าประเทศไทยมีน้ำมันพืชใช้แล้วสะสมกว่า 800,000 ตันต่อปี แต่เก็บรวบรวมได้เพียงไม่ถึง 5% ที่เหลืออีก 95% ไหลลงท่อระบายน้ำ “เมื่อน้ำมันเจอเข้ากับน้ำกระด้างที่มีแคลเซียมและแมกนีเซียมสูง ก็จะเกิดปฏิกิริยากลายเป็นของแข็งเกาะผนังท่อ ที่เรียกว่า “Fatberg” สะสมจนอุดตันท่อสาธารณะในที่สุด”

เมื่อท่อระบายน้ำสาธารณะซึ่งเป็นเสมือนเส้นเลือดใหญ่ในการระบายน้ำของเมืองถูก “ก้อนไขมันแข็ง” อุดตันจนพื้นที่ในท่อเหลือไม่ถึงครึ่ง หรือบางจุดอุดตัน 100%

หัวใจของ Repids คือกระบวนการที่เรียกว่าปฏิกิริยาสะปอนนิฟิเคชัน (Saponification) หรือการทำสบู่ โดยนำน้ำมันพืชใช้แล้ว ซึ่งในทางเคมีเรียกว่า ไตรกลีเซอไรด์ (Triglyceride) มาทำปฏิกิริยากับโพแทสเซียมไฮดรอกไซด์ (Potassium Hydroxide – KOH) เพื่อให้ได้สบู่โพแทสเซียมที่มีลักษณะเหลวข้นออกมา

“โดยปกติแล้วน้ำและน้ำมันตามธรรมชาติไม่ผสมกัน ทำให้การทำสบู่นั้นใช้เวลานาน และบางครั้งเกิดปฏิกิริยาไม่สมบูรณ์ ปัญหานี้ ในระดับอุตสาหกรรม แก้ได้ด้วยเครื่องโฮโมจิไนเซอร์ (Homogenizer) ) ที่มีแรงปั่นสูง แต่ชาวบ้านไม่มีเครื่องแบบนั้น ทีมนวัตกรรม Repids จึงออกแบบสูตรพิเศษที่เพิ่มแอลกอฮอล์เป็นตัวกลางช่วยให้สารผสมกัน โดยไม่ต้องพึ่งเครื่องมือราคาแพง และได้พัฒนากระบวนการให้ทุกคนสามารถทำได้ด้วยสารเคมีที่สามารถหาซื้อได้ทั่วไปคือทำตามสูตรแล้วได้ผลลัพธ์ที่ถูกต้องทุกครั้ง ที่สำคัญ กระบวนการนี้ไม่ก่อให้เกิดของเสียเลย (Zero Waste) สารทุกตัวที่ใส่เข้าไปจะถูกแปลงเป็นผลิตภัณฑ์ทั้งหมด”

ดร.ณัฐพงศ์ กล่าวต่อไปว่าวิธีการทำ Repids นั้นไม่ยาก จะใช้หลักการทางเคมีที่เรียกว่า Saponification (ปฏิกิริยาการเกิดสบู่) โดยวัตถุดิบประกอบด้วย:

            วิธีการทำ: นำวัตถุดิบมากวนผสมกันภายใต้ความร้อนคงที่ 70-80 องศาเซลเซียส ประมาณ 1 ชั่วโมง จนได้เนื้อสบู่เข้มข้นเหมือนน้ำผึ้ง ก่อนจะนำไปละลายน้ำสะอาดเพิ่ม ซึ่งน้ำมันพืชใช้แล้ว 1 ลิตร จะสามารถแปรสภาพเป็นน้ำยาพร้อมใช้งานได้ถึง 4 ลิตร

สูตรการผลิต Repids ได้รับการจดอนุสิทธิบัตร (Utility Patent) แล้ว และทีมผู้คิดค้น Repids เลือกเปิดเผยสูตรให้ชุมชนและวิสาหกิจชุมชนสามารถผลิตเองได้ โดยมีอินโฟกราฟิก (Infographic) แบบง่าย ๆ อธิบายขั้นตอน ส่วนวัตถุดิบในการผลิตก็สามารถหาซื้อได้ทั่วไปในราคาที่ไม่แพง

หลายคนอาจสงสัยว่าสบู่ธรรมดาจะไปสู้กับแมลงได้อย่างไร แต่จริงๆ แล้วมีกลไกทางวิทยาศาสตร์รองรับอย่างชัดเจน

ดร.ณัฐพงศ์  อธิบายว่า “ลองสังเกตดูเวลาหยดน้ำบนใบพืชหรือตัวแมลง น้ำจะม้วนตัวกลม ๆ และกลิ้งออกไปง่าย ๆ เพราะทั้งใบไม้และตัวแมลงต่างมีชั้นไขมันหุ้มอยู่ ซึ่งธรรมชาติสร้างขึ้นเพื่อป้องกันการสูญเสียน้ำ น้ำเลยกลิ้งออกโดยไม่เกาะ แต่สบู่โพแทสเซียมเป็นสารลดแรงตึงผิว (Surfactant) ซึ่งมีทั้งส่วนที่ชอบน้ำและชอบน้ำมัน จึงทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมสองสิ่งที่ปกติไม่ยอมผสมกัน เมื่อฉีดสารละลาย Repids ลงไป ก็สามารถเคลือบตัวแมลง (Wetting Effect) นี้เองที่เป็นกลไกหลักในการกำจัดแมลง”

มีอยู่ด้วยกัน 2 จังหวะ

จังหวะที่ 1: สบู่ Repids ออกฤทธิ์น็อคทันที (Immediate Action)

ตัวสบู่เหลว Repids ที่ได้จากน้ำมันพืชเก่า มีคุณสมบัติเป็นสารซักฟอกอ่อน ๆ โดยธรรมชาติ เมื่อฉีดพ่นไปโดนตัวแมลงศัตรูพืช (โดยเฉพาะแมลงตัวเล็ก ๆ หรือพวกแมลงปากดูด เช่น เพลี้ยแป้ง เพลี้ยไฟ ไรแดง) จะเกิดสิ่งนี้ขึ้นทันที:

จังหวะที่ 2: สปอร์ชีวภัณฑ์ (BT/เชื้อรา) ตามเก็บงานระยะยาวด้วย Wetting Effect

            คำว่า Wetting Effect (เวทติ้งเอฟเฟกต์ การทำให้เปียกชุ่ม) คือ ความสามารถในการลดแรงตึงผิวของน้ำ นึกภาพเวลาเราหยดน้ำลงบนใบไม้ที่มัน ๆ หรือบนตัวแมลง น้ำมักจะกลิ้งเป็นลูกกลมๆ แล้วไหลตกพื้นไป ไม่ยอมเกาะเปียกบนใบไม้หรือตัวแมลงเลย นั่นคือสิ่งที่มีแรงตึงผิวสูง และเมื่อเราใส่สบู่ Repids ลงไปผสมกับน้ำและสปอร์เชื้อรา (เช่น บีที หรือ บิวเวอเรีย) สิ่งที่เกิดขึ้นคือ:

ดร.ณัฐพงศ์ กล่าวว่าสบู่เหลวโพแทสเซียม Repids มีความปลอดภัยตามมาตรฐานการผลิตของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) และยังรองรับมาตรฐานเกษตรอินทรีย์ด้วย สามารถใช้เป็นสารควบคุมแมลงศัตรูพืช หรือผสมเป็นสารจับใบเพิ่มประสิทธิภาพของสารชีวภัณฑ์ต่าง ๆ มีความปลอดภัยต่อพืช เด็ก และสัตว์เลี้ยง และสามารถย่อยสลายในดินปลดปล่อยแร่ธาตุโพแทสเซียมได้ภายใน 5 วัน

ที่สำคัญ ดร.ณัฐพงศ์ กล่าวว่า “Repids จะไม่ส่งผลกระทบต่อผึ้งและผีเสื้อ ซึ่งเป็นแมลงผสมเกสร หรือ โพลิเนเตอร์ (Pollinator) เนื่องจากพวกมันมีขนาดใหญ่กว่าและบินหนีได้ การฉีดพ่น Repids จึงไม่ทำลายแมลงที่เป็นประโยชน์ ซึ่งเป็นข้อดีที่สารกำจัดแมลงเคมีส่วนใหญ่ทำไม่ได้” 

ดร.ณัฐพงศ์  อธิบายว่า Repids ในรูปแบบดั้งเดิมต้องใช้ที่ “ความเข้มข้นสูงถึง 2% จึงจะได้ผล ซึ่งทำให้ต้นทุนสูง” แต่ทีมวิจัยค้นพบวิธีแก้ปัญหาโดยการใช้ร่วมกับสารชีวภัณฑ์ (Biocontrol Agents) เช่น      

สารชีวภัณฑ์เหล่านี้สามารถหาซื้อได้ตามช่องทางออนไลน์ต่าง ๆ อาทิ Shopee / Lazada/ Line OA/ Facebook สนนราคาตามขนาดและปริมาณ

Repids ได้ผลดีกับแมลงผิวนิ่มที่เคลื่อนที่ช้า เช่น เพลี้ยอ่อน เพลี้ยแป้ง ไรขาว และแมลงหวี่ขาวในระยะตัวอ่อน แต่ประสิทธิภาพจะลดลงอย่างมากกับ:

“ความขี้เหนียว” คือภาษาง่าย ๆ ที่ดร.ณัฐพงศ์ ใช้อธิบายแนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียน ซึ่งเน้นการใช้ทรัพยากรให้คุ้มค่าที่สุด ตั้งแต่การออกแบบผลิตภัณฑ์ไปจนถึงชีวิตหลังการใช้งาน (End of Life) ไม่ใช่แค่การนำขยะกลับมาใช้ใหม่เท่านั้น โดยทีมผู้คิดค้นนวัตกรรม Repids ได้ประยุกต์ใช้แนวคิดนี้ตั้งแต่กระบวนการต้นน้ำถึงปลายน้ำ กล่าวคือ

ดร.ณัฐพงศ์ พูดถึงเป้าหมายสูงสุดของ Repids ว่าคือการเป็นผู้พัฒนาเทคโนโลยีที่ช่วยแก้ปัญหา ความสามารถในการฟื้นตัวของดิน (Soil Resilience) และคุณภาพน้ำ (Water Quality)โดยใช้หลักเศรษฐกิจหมุนเวียน

“ทีมนวัตกรรม Repids ถนัดในการทำวิจัยและพัฒนา (R&D – Research and Develop) จึงวางแผนระยะยาวให้ทีมมุ่งพัฒนาเทคโนโลยีสำหรับจัดการปัญหาแมลงและศัตรูพืชตามมาตรฐานเกษตรอินทรีย์ โดยจะมีการถ่ายทอดเทคโนโลยีดังกล่าวให้กับวิสาหกิจชุมชน มหาวิทยาลัยราชภัฏในภูมิภาคต่าง ๆ หรือโรงงาน ที่รับจ้างผลิตสินค้าให้กับแบรนด์ต่างๆ (OEM – Original Equipment Manufacturer) เพื่อผลิตใช้ในพื้นที่”

ความร่วมมือล่าสุดของทีม Repids คือความร่วมมือกับ “เซ็นทรัล ทำ” (Central Thum) หน่วยงาน CSR (Corporate Social Responsibility) ของเครือเซ็นทรัล ที่ดูแลเกษตรกรอินทรีย์ในจังหวัดน่านและพื้นที่ภาคเหนือ

ดร.ณัฐพงศ์ อธิบายแนวทางความร่วมมือว่า “ทีม Repids จะเข้าไปสำรวจพื้นที่ ประเมินระบบการเก็บรวบรวมน้ำมันพืชใช้แล้ว จัดตั้งระบบ ถ่ายทอดเทคโนโลยีการผลิตสบู่โพแทสเซียมให้กับวิสาหกิจชุมชนในพื้นที่ และชุมชนจะนำผลิตภัณฑ์ที่ผลิตได้ไปใช้ในแปลงเกษตรของตนเอง ในขณะที่ “เซ็นทรัล ทำ” จะรับซื้อผลผลิตทางการเกษตรจากชุมชนนั้น โดยมีผลิตภัณฑ์ Repids เป็นส่วนหนึ่งในการการันตีว่าผลผลิตปลอดสารจริง”

สุดท้าย ดร.ณัฐพงศ์ กล่าวถึงแรงผลักดันที่ทำให้ทีม Repids มีพลังต่อยอดและพัฒนานวัตกรรมต่อไปว่า “การทำผลิตภัณฑ์จากงานวิจัย (Tech to Commercialize) มันต้องลงทุนลงแรงกับใช้เวลาเยอะมาก บางครั้งเราก็ท้ออยากจะเลิกอยู่หลายครั้ง แต่พอมีเกษตรกรเดินมาบอกว่าของที่เราทำมันมีประโยชน์กับเขา ทำให้ชีวิตเขาดีขึ้น เรารู้สึกดีมากอยากทำต่อ และอยากทำให้มันดีขึ้นไปอีก”

ถ้ามีใครสนใจเกี่ยวกับ Repids สามารถเข้าไปขอข้อมูลเพิ่มเติมหรือติดต่อได้ที่  https://linktr.ee/Repidsofficial