“Every Day CO₂ Challenge” การ์ดเกมสู้โลกร้อน เมื่อความสนุกคือจุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลง

เรื่องราวของเกมนี้เริ่มต้นจากโครงการ MA-RE DESIGN  ซึ่งได้รับทุนสนับสนุนจาก GIZ (Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit) หน่วยงานภายใต้กระทรวงสิ่งแวดล้อมของประเทศเยอรมนี โดยมีวัตถุประสงค์หลักคือการลดปริมาณขยะพลาสติกที่จัดการไม่ได้และไหลลงสู่ทะเล

ในฐานะผู้เชี่ยวชาญด้านการประเมิน LCA คุณวรุณได้เข้าร่วมโครงการนี้ในฐานะที่ปรึกษาด้าน Eco Design หรือการออกแบบผลิตภัณฑ์ที่คำนึงถึงผลกระทบตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ แต่สิ่งที่พบระหว่างการทำงานคือ ความเข้าใจเรื่อง LCA ในประเทศไทยยังอยู่ในวงจำกัด ทั้งที่หลักการนี้ใช้กันเป็นมาตรฐานสากลทั่วโลก

“เมื่อไปสอนในฐานะวิทยากรในหลายเวทีและโครงการ ก็ยิ่งเห็นชัดว่าแนวคิดนี้เข้าใจยากสำหรับคนทั่วไป การบรรยายแบบเดิมไม่เพียงพออีกต่อไป” คุณวรุณเล่าถึงเรื่องราวที่จุดประกายการทำการ์ดเกม Every Day CO₂ Challenge

Life Cycle Assessment (LCA) หรือการประเมินวัฏจักรชีวิตของผลิตภัณฑ์ คือมาตรฐานสากลที่ใช้วัดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมตั้งแต่ต้นจนจบ ไม่ว่าจะเป็นอเมริกา ยุโรป ญี่ปุ่น หรือประเทศใดก็ตาม ทุกคนใช้หลักการนี้เหมือนกัน

5 ขั้นตอนวัฏจักรชีวิตของผลิตภัณฑ์ (LCA)

ปัญหาคือคนส่วนใหญ่มักมองเพียง 1–2 ขั้นตอน โดยเฉพาะขั้นตอนที่ 4 และ 5 คือการใช้งานและการทิ้ง โดยลืมไปว่าก่อนที่ขวดน้ำหรือโทรศัพท์มือถือจะมาถึงมือเรา มันผ่านกระบวนการมาแล้วกี่ขั้นตอน และแต่ละขั้นตอนปล่อยก๊าซเรือนกระจกไปแล้วเท่าไร

คุณวรุณเป็นคนชอบเล่นเกมมาตั้งแต่เด็ก ทั้งเกมคอมพิวเตอร์และการ์ดเกม และเชื่อมั่นว่าถ้าสามารถนำเนื้อหาที่ซับซ้อนใส่ลงในเกม คนจะสนุกและเรียนรู้ไปพร้อมกัน เขาค้นหาเกมที่ช่วยสอนเรื่อง LCA และ Carbon Footprint อยู่นาน แต่ไม่พบสิ่งที่ต้องการ จึงตัดสินใจสร้างขึ้นเอง

การ์ดเกมถูกเลือกเพราะมีคุณสมบัติที่ตอบโจทย์หลายประการ ได้แก่ สร้างปฏิสัมพันธ์ระหว่างผู้เล่น ทำให้เกิดการพูดคุยและแลกเปลี่ยนระหว่างกัน เล่นได้ในเวลาสั้นประมาณ 20-30 นาที เหมาะกับการอบรมระยะสั้น และที่สำคัญคือ การ์ดเกมมีความสนุกและตื่นเต้นที่ไม่มีวันตกยุค ไม่ว่าจะเป็นเด็กหรือผู้ใหญ่

เกมออกแบบมาให้เหมาะกับผู้เล่นตั้งแต่ระดับประถมไปจนถึงระดับอาจารย์ และคนทั่วไปที่สนใจ โดยรองรับผู้เล่น 3-8 คน (6-8 คน เพื่อความสนุกสูงสุด) ผู้เล่นแต่ละคนจะได้รับไพ่ 5 ใบ ประกอบด้วยไพ่ 1 ใบจากแต่ละขั้นตอนของ LCA ได้แก่ วัตถุดิบ การผลิต การขนส่ง การใช้งาน และการกำจัดซาก

แต้มบนไพ่แต่ละใบสะท้อนถึงปริมาณการปล่อยก๊าซเรือนกระจก (CO₂) ที่เกิดขึ้นในแต่ละขั้นตอน โดย ยิ่งแต้มต่ำ ยิ่งดีต่อสิ่งแวดล้อม และยิ่งแต้มสูง ยิ่งปล่อยก๊าซเรือนกระจกมาก เป้าหมายของผู้เล่นทุกคนคือการสะสมไพ่ที่มีแต้มรวมต่ำที่สุด

การเล่นแบ่งออกเป็น 3 รอบหลัก โดยในรอบแรกผู้เล่นจะดูไพ่ของตัวเองและประเมินแต้ม รอบที่สองเริ่มทิ้งและสลับไพ่พร้อมอธิบายว่าทำไมถึงทิ้ง และเพิ่มความสนุกด้วย Action Card ไพ่พิเศษสีฟ้าที่สั่งให้สลับไพ่กับเพื่อน เปิดโอกาสให้หลอกล่อและวางแผนกลยุทธ์ ผู้ที่มีแต้มรวมต่ำที่สุดเมื่อจบทุกรอบคือผู้ชนะ

สิ่งที่ทำให้เกมนี้โดดเด่นคือบทบาทของ “ผู้นำเกม” หรือ Game Master ที่คอยถามผู้เล่นระหว่างทิ้งไพ่ว่า “ทำไมถึงทิ้งใบนี้?” “ทำไมแต้มถึงสูง?” หรือ “ทำไมการขนส่งทางเครื่องบินถึงแพงกว่าทางเรือ?” การตั้งคำถามในช่วงเวลาที่ผู้เล่นกำลังมีส่วนร่วมอยู่เต็มที่คือกุญแจสำคัญที่ทำให้ความรู้ฝังลึกโดยไม่รู้ตัว

ตัวเลขบนไพ่ทุกใบดึงมาจากฐานข้อมูลซึ่งเป็นที่ยอมรับในระดับสากลด้านการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม และนำมาปรับให้เหมาะกับรูปแบบการ์ดเกม ตัวอย่างเช่น

ในขั้นตอนการผลิต:

ในขั้นตอนการขนส่ง:

ในขั้นตอนการกำจัดซาก:

สิ่งสำคัญที่คุณวรุณย้ำคือ ตัวเลขเหล่านี้ใช้เพื่อการเรียนรู้และเปรียบเทียบเท่านั้น ไม่ใช่สำหรับงานวิจัยเชิงวิชาการ แต่การเปรียบเทียบว่า “ไพ่นี้สูงกว่าหรือต่ำกว่า” ยังคงสะท้อนความเป็นจริงของวัฏจักร LCA ได้อย่างถูกต้อง

เกมเวอร์ชันแรกเริ่มต้นด้วยกระดาษพิมพ์ธรรมดา ก่อนที่สมาคมออกแบบบรรจุภัณฑ์ไทย ThaiPDA (Thai Packaging Design Association) จะเห็นศักยภาพและสนับสนุนให้พัฒนาต่อ จนได้รับการสนับสนุนจากภาคเอกชนผ่าน GIZ ออกมาเป็นไพ่พลาสติกรีไซเคิลอย่างสวยงาม ผลิตออกมาทั้งหมด 50 ชุด พร้อมรองรับ 2 ภาษา (ไทย-อังกฤษ)

เกมถูกนำไปทดสอบจริงกับกลุ่มที่หลากหลาย ตั้งแต่นักเรียนประถม มัธยม นิสิตระดับปริญญาตรี บุคลากรและอาจารย์จากหลายมหาวิทยาลัย ในงานสัมมนา และบุคคลทั่วไปในองค์กรธุรกิจ ได้ผลตอบรับทุกเวทีอย่างดีเยี่ยม

สิ่งที่น่าสนใจที่สุดคือผู้เล่นหลายคนเริ่มตั้งคำถามระหว่างเกมว่า “ทำไมแก้วน้ำถึงมีแต้มสูงกว่าอะลูมิเนียมรีไซเคิล?” หรือ “ทำไมของใช้ครั้งเดียวทิ้งถึงมีแต้มสูงมาก?” ซึ่งนั่นคือเป้าหมายสูงสุดของเกม เพราะไม่ใช่แค่ให้จำ แต่ให้เริ่มตั้งคำถาม

หนึ่งในคำถามที่น่าสนใจที่สุดในยุคนี้คือ เมื่อ AI สามารถอธิบายเรื่องซับซ้อนได้ดีกว่าผู้เชี่ยวชาญ การสอนในรูปแบบเดิมยังจำเป็นอยู่ไหม? คุณวรุณตอบชัดเจนว่า สิ่งที่ AI ทำแทนไม่ได้คือ “ความสนุกที่เกิดจากการนั่งอยู่ด้วยกัน”

หลักการ Gamification ที่นำมาใช้ในเกมนี้ประกอบด้วยการแข่งขัน การได้รับรางวัล การมีปฏิสัมพันธ์กัน และความเซอร์ไพรส์จาก Action Card ที่ทำให้แม้แต้มดีก็อาจถูกสลับไปได้ทุกเมื่อ ขณะที่ Active Learning ฝังอยู่ในทุกการทิ้งไพ่ที่ผู้เล่นต้องอธิบายเหตุผล และในทุกคำถามที่ผู้นำเกมโยนกลับไป  เกมออกแบบให้เนื้อหาและความสนุกอยู่ในสัดส่วนที่ “พอดิบพอดี ความรู้ไม่แน่นเกินไป แต่ก็ไม่ใช่สนุกอย่างเดียวจนไม่ได้อะไร”

เมื่อถามถึงแผนในอนาคต คุณวรุณยืนยันอย่างชัดเจนว่าจะไม่พัฒนาเป็นเกมออนไลน์ เพราะจะสูญเสียปฏิสัมพันธ์ระหว่างผู้เล่น ซึ่งเป็นหัวใจของการเรียนรู้ “ความสนุกของการนั่งด้วยกัน หัวเราะด้วยกัน และบลัฟกันสดๆ ไม่มีหน้าจอใดแทนได้”

สิ่งที่กำลังพัฒนาอยู่คือเกมใหม่ในแนวคิดเดียวกัน แต่มุ่งเป้าไปที่ระดับองค์กรแทนที่จะเป็นระดับผลิตภัณฑ์ เพื่อช่วยให้บุคลากรในองค์กรเข้าใจผลกระทบสิ่งแวดล้อมในมิติที่กว้างขึ้น ซึ่งขณะนี้อยู่ระหว่างการปรับรูปแบบให้สนุกและไม่ซับซ้อนเกินไป

คุณวรุณฝากข้อความถึงคนรุ่นใหม่ไว้ 3 ประการ

            1. สร้างความตระหนัก: ยอมรับว่าปัญหาสิ่งแวดล้อมที่คนรุ่นก่อนสร้างไว้จะส่งผลกระทบต่อคนรุ่นใหม่อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ อย่าหมดหวัง แต่ให้เอาพลังนั้นไปผลักดันคนที่มีอำนาจในปัจจุบันให้เปลี่ยนแปลง

            2. เรียนรู้อย่างลึกซึ้ง: ในยุคที่ข้อมูลมีมากมายจาก AI และอินเทอร์เน็ต ให้รู้จักแยกแยะว่าเรื่องใดควรรู้กว้าง เรื่องใดควรขุดลึก และเรื่องใดต้องถึงรากเหง้าของปัญหา

            3. เปลี่ยนพฤติกรรม: เมื่อซื้อของ อย่ามองแค่ว่า “สวย” หรือ “ราคาถูก” แต่ให้คิดว่า “ผลิตมาจากอะไร ขนส่งมาอย่างไร ใช้แล้วจะกำจัดซากอย่างไร” เพราะการมองภาพรวมทั้ง 5 ขั้นตอนคือก้าวแรกสู่การใช้ชีวิตที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม