วิกฤตการตายมากกว่าการเกิดของไทย: จากวิกฤตที่คู่รักมีลูกน้อยลง  เป็นวิกฤตที่มีคู่รักน้อยลง

วิกฤตประชากรที่มีภาวะ”การตายมากกว่าการเกิด” ของไทยได้เดินทางมาถึงจุดที่นโยบายแบบดั้งเดิม เช่น เงินอุดหนุนเพียงอย่างเดียวไม่สามารถรับมือได้อีกต่อไป จากการวิเคราะห์บทความฉบับเต็มของ Financial Times (“Why birth rates are falling…”) พบข้อค้นพบสำคัญที่ต้องนำมาปรับกระบวนทัศน์ในการวางนโยบายอย่างเร่งด่วน ปัญหาพื้นฐานได้เปลี่ยนไปแล้ว ในอดีตอัตราการเกิดลดลงเพราะคู่รักมีลูกน้อยลง แต่ปัจจุบันวิกฤตเกิดจากการมีคู่รักน้อยลง (Fewer Couples) ซึ่งเป็นผลโดยตรงจาก “การปฏิวัติของสมาร์ทโฟน” ที่ลดทอนการปฏิสัมพันธ์ในโลกจริง (In-person Socializing) และสร้างความซับซ้อนใหม่ ๆ ทางสังคม

ข้อเสนอฉบับปรับปรุงโดย ศ.ดร.เกื้อ วงศ์บุญสิน อดีตคณาจารย์ วิทยาลัยประชากรศาสตร์ และสถาบันบัณฑิตบริหารธุรกิจศศินทร์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และ ศ.ดร.พัชราวลัย วงศ์บุญสิน อดีตคณาจารย์ วิทยาลัยประชากรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เน้นย้ำถึงความจำเป็นในการเปลี่ยนโฟกัสของภาครัฐ จากเดิมที่มุ่งแก้ปัญหาที่ “ปลายน้ำ” ปัจจัยทางเศรษฐกิจ การศึกษาของสตรี ค่าใช้จ่ายในการเลี้ยงดู ปัจจัยด้านที่อยู่อาศัย และค่านิยมที่เปลี่ยนไป มาสู่การแก้ปัญหาที่ “ต้นน้ำ” คือ การสร้างระบบนิเวศที่เอื้อให้คนหนุ่มสาวได้พบปะ สร้างความสัมพันธ์ และนำไปสู่การสร้างครอบครัวได้จริงในยุคดิจิทัล บทความ Financial Times: FT ฉบับเต็มได้ให้ข้อมูลเชิงลึกที่สำคัญยิ่ง 4 ประการคือ
1.   ปัญหาหลักคือ “การหาคู่” ไม่ใช่ “การไม่อยากมีลูก”: ข้อมูลชี้ชัดว่าคนรุ่นใหม่ส่วนใหญ่ยังคงอยากมีลูก (ประมาณ 2 คน) แต่ไปไม่ถึงจุดนั้นเพราะอุปสรรคในการมีคู่รัก ข้อมูลจากหลายประเทศ (รวมถึงประเทศไทย) แสดงให้เห็นว่า “อัตราการมีคู่รัก” (Coupling Rate) ลดลงพร้อมๆ กับ “อัตราการเกิด”
2.   “ปัจจัยด้านที่อยู่อาศัย” เป็นเพียงส่วนหนึ่ง แต่ไม่ใช่ตัวเร่งล่าสุด: ปัญหาบ้านราคาแพงอธิบายการลดลงของอัตราการเกิดได้ *บางส่วน* ในช่วงทศวรรษก่อนๆ แต่ไม่สามารถอธิบายการ “ดิ่งลงอย่างรวดเร็วและพร้อมเพรียงกันทั่วโลก” ในช่วง 10-15 ปีที่ผ่านมา ซึ่งสัมพันธ์โดยตรงกับยุคที่สมาร์ทโฟนและ 4G เข้ามาครองชีวิตผู้คน
3.   ผลกระทบที่ไม่เท่าเทียม (K-Shaped Effect): การลดลงของการสร้างครอบครัว ส่งผลกระทบรุนแรงที่สุดในกลุ่มผู้ที่มีการศึกษาน้อยและรายได้น้อย ในขณะที่กลุ่มผู้มีการศึกษาสูงกลับมีแนวโน้มการสร้างครอบครัวที่ค่อนข้างคงที่ ปรากฏการณ์นี้กำลังทำให้ “การสร้างครอบครัว” กลายเป็นสิ่งสะท้อนความเหลื่อมล้ำทางสังคม
4.   ช่องว่างทางอุดมการณ์ที่เกิดใหม่ (Emerging Ideological Divide): บทความชี้ให้เห็นถึง “ความแตกต่างทางความคิด” ระหว่างชายและหญิงที่ไม่เรียนต่อในระดับมหาวิทยาลัย ซึ่งเป็นปรากฏการณ์ที่เกิดในยุคสมาร์ทโฟน ผู้หญิงมีแนวคิดที่เปลี่ยนไปเร็ว ในขณะที่ผู้ชายยังคงเดิม ทำให้การหาคู่ที่เข้ากันได้ยากขึ้นไปอีก

จากปัญหาทั้ง 4 ข้อข้างต้น บทความดังกล่าวเสนอแนะให้ดำเนินการสองแนวทางหลักดังนี้
แนวทางที่ 1: เสริมรากฐานเดิมให้ตรงจุด (Targeted Economic Foundation)
นโยบายช่วยเหลือทางเศรษฐกิจยังจำเป็น แต่ต้องปรับให้สอดคล้องกับปัญหา “K-Shaped Effect”
1.1   นโยบายที่อยู่อาศัยเพื่อการสร้างครอบครัว: จัดทำโครงการ “บ้านตั้งตัว” สำหรับคู่รักหนุ่มสาว โดยเน้นช่วยเหลือกลุ่มผู้มีรายได้น้อยถึงปานกลางเป็นพิเศษ ไม่ว่าจะเป็นการเช่าระยะยาวดอกเบี้ยต่ำ หรือการอุดหนุนเงินดาวน์
1.2   ปรับปรุงเงินอุดหนุนและสิทธิ์การลางาน: คงนโยบายเดิมไว้ แต่เพิ่มการสื่อสารให้ชัดเจนว่านี่คือเครื่องมือ “ลดภาระ” ไม่ใช่ “เครื่องมือหลัก” ในการแก้ปัญหาอัตราการเกิด
แนวทางที่ 2: บุกเบิกมิติใหม่ “ฟื้นฟูระบบนิเวศทางสังคม” (The New Frontier: Revitalizing the Social Ecosystem)
นี่คือหัวใจของการแก้ปัญหาที่ “ต้นน้ำ” ซึ่งต้องทำอย่างจริงจังและวัดผลได้
  2.1 นโยบาย “เมืองปฏิสัมพันธ์” (The ‘Meet-up’ City):
  เป้าหมาย: ออกแบบพื้นที่เมืองเพื่อเพิ่ม “โอกาสในการพบปะโดยบังเอิญและตั้งใจ”โดย
   2.1.1 ฟื้นฟูพื้นที่สาธารณะ: ไม่ใช่แค่สร้างสวน แต่ต้องออกแบบให้มี “โปรแกรมในการดึงดูด และสร้างกระแสนิยม ให้ผู้คนใช้เวลานอกบ้านและพบปะกันมากขึ้น สะดวกขึ้น อาจเพิ่มตลาดนัดสุดสัปดาห์, ลานกิจกรรมสำหรับชมรมต่างๆ (เต้นรำ, ดนตรี, กีฬา) สถานที่ออกกำลังกายหลากหลายรูปแบบ เป็นต้น
    2.1.2  ปฏิรูปทางเท้า: ทำให้ทางเท้าในเมืองใหญ่และเมืองรอง “น่าเดิน” และปลอดภัย เพื่อส่งเสริมให้คนออกมาใช้ชีวิตนอกบ้านมากขึ้น ซึ่งเป็นการเพิ่มโอกาสปฏิสัมพันธ์โดยธรรมชาติ
  2.2 นโยบาย “กิจกรรมสร้างสัมพันธ์” (Relationship-Building Initiatives): 
  เป้าหมาย: สร้าง “สถานการณ์” ให้คนได้พบปะกันผ่านความสนใจร่วมกัน โดยเน้นกลุ่มที่ได้รับผลกระทบหนักที่สุด
  แนวทางปฏิบัติ จัดตั้ง “กองทุนสนับสนุนกิจกรรมเพื่อคนโสด”โดยให้ทุนแก่ภาคประชาสังคมและเอกชนในการจัดกิจกรรมสำหรับคนโสดวัยทำงาน เช่น คลาสทำอาหาร, ทริปเดินป่า, Workshop พัฒนาตนเอง, กิจกรรมเพื่อสังคม โดยอาจมีมาตรการลดหย่อนภาษี สำหรับผู้เข้าร่วมและผู้จัด ทั้งนี้ควรออกแบบกิจกรรมโดยคำนึงถึง K-Shaped Effect: จัดกิจกรรมที่เข้าถึงง่ายและไม่มีค่าใช้จ่ายสูง เพื่อให้กลุ่มผู้มีรายได้น้อยและปานกลางสามารถเข้าร่วมได้
  2.3 นโยบาย “สุขภาวะดิจิทัลและการรู้เท่าทันสื่อสังคม” (Digital Wellness & Social Media Literacy):
  เป้าหมาย: รับมือกับผลกระทบด้านลบของโซเชียลมีเดียต่อการสร้างความสัมพันธ์และความคาดหวัง
  โดยรณรงค์ระดับชาติ: สร้างแคมเปญให้ความรู้เกี่ยวกับ “มาตรฐานที่ไม่เป็นจริงบนโซเชียลมีเดีย” (Unrealistic Standards on Social Media) และผลกระทบต่อความสัมพันธ์ในชีวิตจริง
    ส่งเสริมการวิจัย: สนับสนุนการวิจัยเพื่อติดตามและทำความเข้าใจ “ช่องว่างทางอุดมการณ์” ระหว่างชายและหญิงในสังคมไทย เพื่อออกแบบการแทรกแซงทางสังคมที่เหมาะสม
4. บทสรุป
การได้ข้อมูลฉบับเต็มจากบทความ FT ทำให้เราเห็นชัดเจนว่าวิกฤตประชากรไม่ใช่แค่เรื่องของเงิน แต่เป็นเรื่องของ “การพังทลายของโอกาสในการสร้างความสัมพันธ์” ที่มีเทคโนโลยีดิจิทัลเป็นตัวเร่ง การแก้ปัญหาจึงต้องใช้ความกล้าหาญในการปรับเปลี่ยนกระบวนทัศน์ และลงทุนในนโยบายทางสังคมที่มองไกลกว่าตัวเลขเศรษฐกิจ เพื่อฟื้นฟู “การเชื่อมต่อระหว่างมนุษย์” ซึ่งเป็นรากฐานที่แท้จริงของการสร้างครอบครัวและสังคมที่ยั่งยืน

1.จะเป็นอย่างไรหากสังคมไทยตายมากกว่าเกิด ไปเรื่อยๆ ตอน 1. สืบค้นจาก  https://www.chula.ac.th/news/124866/

2. จะเป็นอย่างไรหากสังคมไทยตายมากกว่าเกิด ไปเรื่อยๆ ตอน 2. สืบค้นจาก https://www.chula.ac.th/news/141978/

3. ต้องทำอย่างไรหากไม่ต้องการให้ประชากรไทยเหลือเพียงครึ่งประเทศ. สืบค้นจาก  https://www.chula.ac.th/news/146193/

4. สังคมไทย “ตายมากกว่าเกิด”: สิ่งนี้เป็นโอกาสหรือวิกฤตต่อความยั่งยืน. สืบค้นจาก  https://www.chula.ac.th/news/238662/

[ii] Why birth rates are falling everywhere all at once – https://www.ft.com/content/fba35eca-df3a-4ad6-b42d-eb08eb7c9ad3?shareType=nongift via @FT